مرجع انتخابگرهای CSS؛ آموزش شبهکلاسها و انتخابگرهای پیشرفته
💡آشنایی با انتخابگرها
انتخابگرهای CSS به شما امکان میدهند عنصرهای مشخصی از صفحه را هدف بگیرید و ظاهر آنها را بدون تغییر مستقیم در HTML تنظیم کنید. در این بخش از مرجع انتخابگرها، با شبهعنصرها، شبهکلاسها و انتخابگرهای ویژگی آشنا میشوید؛ ابزارهایی کاربردی برای طراحی رابطهای دقیقتر و نگهداری سادهتر کد. برای آشنایی با خدمات
طراحی سایت نیز میتوانید به این پیوند مراجعه کنید.
۵ نکته مهم درباره انتخابگرهای CSS
پیش از بررسی نمونهها، بهتر است تفاوت دستههای مختلف انتخابگرها را بشناسید. بعضی از آنها بر اساس جایگاه عنصر در ساختار HTML عمل میکنند، بعضی وضعیت تعاملی آن را میسنجند و گروهی دیگر محتوا یا ویژگیهای عنصر را بررسی میکنند. در مثالها، قواعد CSS داخل تگ code قرار گرفتهاند تا خواندن و کپیکردن آنها آسان باشد.
۱. تفاوت شبهعنصر و شبهکلاس را بدانید
۱
شبهکلاسهایی مانند :first-child و :checked عنصر را بر اساس وضعیت یا موقعیتش انتخاب میکنند. شبهعنصرهایی مانند ::first-letter و ::before به بخشی از عنصر یا محتوای تولیدشده مربوط میشوند. در CSS مدرن، برای شبهعنصرها معمولاً از دو دونقطه استفاده میشود، هرچند شکل تکدونقطهای برخی موارد قدیمی برای سازگاری همچنان پشتیبانی میشود.
۲. جایگاه عنصر را در والد درست بررسی کنید
۲
انتخابگرهای فرزند و نوع عنصر برداشت یکسانی از «اولین» یا «دومین» ندارند. :nth-child() همه فرزندان والد را در شمارش لحاظ میکند، اما :nth-of-type() فقط عنصرهای همنوع را میشمارد. وجود یک عنوان یا فهرست در میان پاراگرافها میتواند نتیجه این دو انتخابگر را متفاوت کند.
۳. محدودیتهای شبهعنصرهای متنی را بشناسید
۳
ویژگیهای مجاز برای ::first-letter و ::first-line محدودتر از ویژگیهای معمول CSS هستند. همچنین «حرف اول» لزوماً یک واژه کامل نیست؛ این شبهعنصر نخستین نویسه قابل نمایش را هدف میگیرد. نتیجه ظاهری به فونت، زبان، اندازه صفحه و نحوه شکستن خط وابسته است.
۴. انتخابگرهای ویژگی را دقیق بنویسید
۴
نشانههای ^=، $= و *= بهترتیب تطبیق با ابتدای مقدار، انتهای مقدار و بخشی از مقدار را بررسی میکنند. این تطبیق بر اساس مقدار واقعی ویژگی انجام میشود؛ برای نمونه، انتخابگری که با class کار میکند باید نام کلاس را در مقدار آن پیدا کند، نه اینکه صرفاً وجود ویژگی را بسنجد.
۵. نمونهها را در ساختار واقعی صفحه آزمایش کنید
۵
نمونه کوتاه ممکن است در یک صفحه نتیجه متفاوتی از انتظار داشته باشد، چون عناصر خواهر، نوع ورودی یا مقدار ویژگیها در سند واقعی اثر میگذارند. ابزارهای توسعه مرورگر راهی سریع برای بررسی تطبیق انتخابگر، مشاهده سبک نهایی و پیدا کردن تعارض میان قواعد CSS هستند.
شبهعنصرهای مربوط به متن و محتوای تولیدشده
::first-letter؛ انتخاب نخستین حرف
شبهعنصر ::first-letter نخستین حرف یا نویسه قابل نمایش در محتوای یک عنصر را هدف میگیرد. از آن میتوان برای بزرگنمایی حرف آغازین پاراگراف استفاده کرد. شکل قدیمی :first-letter نیز در مرورگرها برای سازگاری شناخته شده است.
p::first-letter {
font-size: 200%;
color: #8A2BE2;
}
این انتخابگر برای متنهای طولانی میتواند ظاهر صفحه را متنوع کند، اما باید اندازه و رنگ حرف آغازین با خوانایی متن هماهنگ باشد. ویژگیهایی مانند رنگ، پسزمینه، حاشیه، فاصله داخلی، برخی ویژگیهای قلم و تراز عمودی در شرایط مشخص قابل استفادهاند؛ برای نمونه، کاربرد vertical-align به شناور نبودن حرف وابسته است.
::first-line؛ انتخاب نخستین خط
::first-line بخشی از متن را که در چیدمان فعلی در خط نخست قرار گرفته انتخاب میکند. این خط ثابت نیست و با تغییر عرض صفحه، اندازه قلم یا محتوای متن ممکن است طول متفاوتی داشته باشد؛ بنابراین از آن برای انتخاب یک عبارت مشخص استفاده نکنید.
p::first-line {
background-color: yellow;
}
ویژگیهایی مانند رنگ، پسزمینه، فاصله حروف، فاصله واژهها، تزئین متن و برخی ویژگیهای قلم برای این شبهعنصر مناسباند. مرورگر محدوده خط نخست را پس از محاسبه چیدمان تعیین میکند؛ به همین دلیل ظاهر آن در موبایل و رایانه ممکن است فرق کند.
::before و ::after؛ افزودن محتوای تزئینی
شبهعنصرهای ::before و ::after محتوای تولیدشده را بهترتیب پیش از محتوای عنصر و پس از آن نمایش میدهند. مقدار نمایشی معمولاً با ویژگی content تعیین میشود. این قابلیت برای نشانههای تزئینی، آیکونهای ساده یا جداکنندهها مفید است، اما محتوای ضروری و مهم صفحه بهتر است در HTML قرار بگیرد.
p::before {
content: "شروع: ";
}
p::after {
content: " — پایان";
}
در صورت نیاز به افزودن نشانی یا متن پیوند، توجه کنید که متن تولیدشده با CSS جایگزین پیوند واقعی HTML نمیشود و برای همه فناوریهای کمکی نیز به شکل یکسان قابل دسترسی نیست. اگر قرار است کاربران روی پیوندی کلیک کنند، آن را به صورت عنصر <a> در HTML بسازید.
انتخابگرهای جایگاه و ساختار والد
:first-child و :last-child
:first-child عنصری را انتخاب میکند که نخستین فرزند عنصر والد باشد. برای مثال، p:first-child فقط پاراگرافهایی را هدف میگیرد که نخستین فرزند والد خود هستند. به همین ترتیب، :last-child آخرین فرزند را مییابد؛ وجود عنصر دیگری پیش از پاراگراف میتواند مانع تطبیق :first-child شود.
p:first-child {
background-color: yellow;
}
p:last-child {
border-bottom: 2px solid #3b82f6;
}
:first-of-type و :last-of-type
:first-of-type نخستین عنصر از یک نوع مشخص را در میان فرزندان همان والد پیدا میکند و :last-of-type آخرین عنصر همنوع را انتخاب میکند. این دو انتخابگر با :first-child و :last-child فرق دارند؛ چون عنصرهای دارای نوعهای دیگر را هنگام جستوجوی نخستین یا آخرین مورد نادیده میگیرند.
p:first-of-type {
background: #fef3c7;
}
p:last-of-type {
border-bottom: 2px solid #ef4444;
}
:only-child و :only-of-type
:only-child عنصری را انتخاب میکند که تنها فرزند والد خود باشد. در مقابل، :only-of-type زمانی تطبیق دارد که آن عنصر تنها فرزند همنوع خود در والد باشد؛ ممکن است کنار آن عناصر دیگری با نوع متفاوت وجود داشته باشند. این تفاوت در طراحی بخشهایی که محتوای اختیاری دارند اهمیت دارد.
:nth-child() و :nth-last-child()
:nth-child() فرزند را بر اساس شماره جایگاهش از ابتدا انتخاب میکند و :nth-last-child() همین کار را از انتهای فهرست فرزندان انجام میدهد. عدد داخل پرانتز میتواند جایگاه مشخصی را نشان دهد؛ همچنین الگوهایی مانند 2n برای انتخاب فرزندان زوج کاربرد دارند.
p:nth-child(2) {
background: #fee2e2;
}
p:nth-last-child(2) {
color: #1d4ed8;
}
:nth-of-type() و :nth-last-of-type()
این دو شبهکلاس مانند انتخابگرهای بالا از شماره جایگاه استفاده میکنند، اما فقط عنصرهای همنوع را میشمارند. بنابراین p:nth-of-type(2) دومین پاراگراف میان فرزندان والد را انتخاب میکند، حتی اگر عنصرهای دیگری مانند عنوان یا فهرست نیز بین پاراگرافها قرار گرفته باشند.
:root و :empty
:root عنصر ریشه سند را انتخاب میکند و در اسناد HTML معمولاً به عنصر html اشاره دارد. این انتخابگر برای تعریف متغیرهای سراسری CSS یا تنظیمهای پایه مناسب است. :empty عناصری را انتخاب میکند که فرزند متنی یا عنصری نداشته باشند؛ حتی فاصلههای خالی درون عنصر ممکن است بر تشخیص خالیبودن اثر بگذارند.
انتخابگرهای ویژگی، زبان و رابطه میان عناصر
:lang()؛ انتخاب بر اساس زبان
شبهکلاس :lang() عناصری را بر اساس زبان تعیینشده برای آنها انتخاب میکند. برای نمونه، انتخابگر زیر عنصرهایی را که زبان ایتالیایی دارند هدف میگیرد. زبان میتواند روی خود عنصر یا از عنصر والد به ارث رسیده باشد؛ بنابراین انتخابگر فقط به وجود مستقیم یک ویژگی روی همان تگ محدود نیست.
p:lang(it) {
background: yellow;
}
انتخابگر خواهر عمومی element1 ~ element2
علامت ~ عناصر خواهر عمومی را انتخاب میکند؛ یعنی عنصرهای هموالدی که پس از عنصر نخست در ساختار سند آمدهاند. برخلاف انتخابگر فرزند مستقیم، لازم نیست عنصر دوم بلافاصله بعد از عنصر اول قرار گرفته باشد. ترتیب عناصر اهمیت دارد و این قاعده فقط خواهرهای بعدی را هدف میگیرد.
p ~ ul {
background: #fee2e2;
}
در این مثال، فهرستهایی که پس از یک پاراگراف و زیر همان والد قرار دارند انتخاب میشوند. برای آشنایی بیشتر با تگهای پاراگراف P و Br میتوانید راهنمای مربوط را ببینید.
انتخابگرهای ویژگی با ^=، $= و *=
انتخابگرهای ویژگی برای پیدا کردن عنصرها بر پایه نام و مقدار ویژگی به کار میروند. این روش زمانی سودمند است که بخواهید بدون افزودن کلاس تازه، گروهی از پیوندها، ورودیها یا بلوکها را بر اساس مقدار موجود هدف بگیرید. برای مثال، کلاسهای یک عنصر میتوانند با یکی از این الگوها بررسی شوند.
div[class^="test"] {
background: #fef08a;
}
div[class$="test"] {
border: 1px solid #3b82f6;
}
div[class*="test"] {
color: #1e3a8a;
}
در نمونه نخست، مقدار ویژگی class باید با عبارت test آغاز شود. در نمونه دوم، مقدار باید به آن عبارت ختم شود و در نمونه سوم، وجود آن عبارت در هر جای مقدار کافی است. نام کلاسها را با دقت انتخاب کنید؛ تطبیق جزئی ممکن است عنصرهایی را نیز هدف بگیرد که قصد انتخابشان را نداشتهاید. برای آشنایی با تگهای div میتوانید راهنمای مربوط را مطالعه کنید.
انتخابگرهای وضعیت فرم و تعامل کاربر
:enabled و :disabled
شبهکلاسهای :enabled و :disabled وضعیت فعال یا غیرفعال کنترلهای فرم را مشخص میکنند. برای مثال، میتوان ورودی متنی فعال را از ورودی غیرفعال متمایز کرد تا کاربر وضعیت هر فیلد را راحتتر تشخیص دهد. از ترکیب این شبهکلاسها با انتخابگر ویژگی برای محدودکردن نتیجه به نوع خاصی از ورودی استفاده کنید.
input[type="text"]:enabled {
background: #fef9c3;
}
input[type="text"]:disabled {
background: #e5e7eb;
}
این انتخابگرها وضعیت واقعی کنترل را بررسی میکنند؛ برای نمونه، ویژگی HTML مربوط به غیرفعالکردن ورودی تعیین میکند که عنصر با :disabled تطبیق داشته باشد. راهنمای تگهای Form و Input اطلاعات بیشتری درباره ساخت فرم ارائه میدهد.
:checked؛ انتخاب گزینه انتخابشده
:checked برای کنترلهایی مانند checkbox و radio که در وضعیت انتخابشده هستند کاربرد دارد. این شبهکلاس به جای مقدار متنی type، وضعیت انتخاب عنصر را میسنجد. با تغییر انتخاب کاربر، مرورگر بهروزرسانی سبک را انجام میدهد و برای بسیاری از جلوههای تعاملی نیازی به اسکریپت جداگانه نیست.
input:checked {
accent-color: #2563eb;
}
:not()؛ انتخاب عنصرهایی که با شرط تطبیق ندارند
شبهکلاس :not() عنصرهایی را انتخاب میکند که با انتخابگر داخل پرانتز مطابقت ندارند. برای نمونه، :not(p) عنصرهای غیرپاراگراف را هدف میگیرد. هرچه شرط گستردهتر باشد، نتیجه نیز میتواند بزرگتر و دشوارتر برای پیشبینی شود؛ بهتر است انتخابگر را تا حد ممکن به یک محدوده مشخص محدود کنید.
article :not(p) {
color: #475569;
}
::selection؛ تغییر ظاهر متن انتخابشده
::selection ظاهر بخشی از متن را که کاربر با ماوس یا صفحهکلید انتخاب کرده است تنظیم میکند. میتوان رنگ متن و رنگ پسزمینه انتخاب را تغییر داد، اما بهتر است تضاد رنگی کافی حفظ شود تا خوانایی از بین نرود. در مرورگرهای امروزی معمولاً نسخه استاندارد این شبهعنصر کافی است.
::selection {
color: #ffffff;
background: #2563eb;
}
جدول خلاصه انتخابگرهای CSS
| انتخابگر |
کاربرد |
نکته |
::first-letter، ::first-line |
هدفگرفتن بخش آغازین متن |
وابسته به چیدمان و عرض صفحه |
::before، ::after |
افزودن محتوای تولیدشده |
برای محتوای ضروری مناسب نیست |
:first-child، :last-child |
بررسی جایگاه میان همه فرزندان |
نوع عنصرهای دیگر هم مهم است |
:nth-of-type() |
انتخاب عنصر همنوع بر اساس جایگاه |
فقط عناصر همنوع را میشمارد |
[attr^=value]، [attr$=value]، [attr*=value] |
جستوجوی الگو در مقدار ویژگی |
مقدار را با دقت بررسی کنید |
:enabled، :disabled، :checked |
بررسی وضعیت کنترل فرم |
وضعیت واقعی عنصر ملاک است |
:not()، ::selection |
حذف تطبیق یا ظاهر متن منتخب |
خوانایی و دامنه انتخاب را بسنجید |
جمعبندی انتخابگرهای CSS
انتخابگرهای CSS راهی انعطافپذیر برای هدفگرفتن عناصر بر اساس محتوا، ویژگی، جایگاه و وضعیت آنها فراهم میکنند. برای رسیدن به نتیجه قابل پیشبینی، ابتدا تفاوت شبهعنصر و شبهکلاس را درک کنید، سپس ساختار والد و فرزندان را بررسی کنید و انتخابگر را در سند واقعی بیازمایید. با بهکارگیری درست انتخابگرهای CSS میتوانید کد مرتبتر و تجربه کاربری هماهنگتری بسازید.
سوالات متداول انتخابگرهای CSS
تفاوت شبهکلاس و شبهعنصر در CSS چیست؟
شبهکلاس وضعیت یا جایگاه یک عنصر را بررسی میکند، مانند :first-child. شبهعنصر بخشی از عنصر یا محتوای تولیدشده را هدف میگیرد، مانند ::first-letter و ::before.
تفاوت :nth-child() و :nth-of-type() چیست؟
:nth-child() همه فرزندان والد را در شمارش لحاظ میکند، اما :nth-of-type() فقط فرزندانی را میشمارد که از همان نوع عنصر هستند.
آیا ::before و ::after میتوانند لینک قابل کلیک بسازند؟
این شبهعنصرها محتوای نمایشی تولید میکنند، اما جایگزین پیوند واقعی HTML نیستند. برای ساخت پیوند قابل کلیک و دسترسپذیر، از عنصر <a> استفاده کنید.
انتخابگر :checked چه عنصرهایی را انتخاب میکند؟
:checked کنترلهایی مانند checkbox و radio را زمانی انتخاب میکند که در وضعیت انتخابشده باشند. این انتخابگر وضعیت کنترل را میسنجد، نه اینکه مقدار ویژگی type برابر checked باشد.
چرا انتخابگر :first-child گاهی پاراگراف موردنظر را انتخاب نمیکند؟
چون :first-child باید نخستین فرزند والد باشد، نه فقط نخستین پاراگراف. اگر عنوان یا عنصر دیگری پیش از پاراگراف قرار گرفته باشد، ممکن است :first-of-type انتخاب مناسبتری باشد.