تاریخچه اس کیو ال SQL

تاریخچه اس کیو ال فقط روایت شکل‌گیری یک زبان برنامه‌نویسی نیست؛ این تاریخ، مسیر تغییر شیوه ذخیره، سازمان‌دهی و بازیابی اطلاعات را نیز نشان می‌دهد. SQL امروزه ابزار اصلی کار با بسیاری از پایگاه‌های داده رابطه‌ای است و در سامانه‌های مالی، فروشگاه‌های اینترنتی، نرم‌افزارهای سازمانی و برنامه‌های روزمره کاربرد دارد. برای شناخت بهتر جایگاه این زبان، باید به ایده‌ای بازگردیم که پیش از ساخته شدن SQL، نگاه تازه‌ای به داده‌ها ارائه کرد.

منشا اصلی SQL به مقاله سال ۱۹۷۰ ادگار کاد، پژوهشگر شرکت IBM، بازمی‌گردد. عنوان این مقاله «مدل رابطه‌ای داده‌ها برای بانک‌های بزرگ داده‌های اشتراکی» بود. کاد در آن توضیح داد که اطلاعات را می‌توان در قالب جدول‌هایی دارای سطر و ستون سازمان‌دهی کرد و رابطه میان جدول‌ها را با ساختاری روشن نشان داد. این دیدگاه با روش‌های پیشین تفاوت داشت؛ زیرا برنامه‌ها دیگر مجبور نبودند برای رسیدن به هر داده، جزئیات پیچیده محل ذخیره آن را بشناسند.

در مدل رابطه‌ای، اطلاعات بر اساس ارتباط منطقی میان داده‌ها مدیریت می‌شود. برای مثال، مشخصات مشتری و سفارش‌های او می‌توانند در جدول‌های جداگانه قرار بگیرند و با یک شناسه مشترک به هم مرتبط شوند. این روش از تکرار بی‌دلیل اطلاعات می‌کاهد، تغییر داده‌ها را ساده‌تر می‌کند و امکان طرح پرس‌وجوهای متنوع را فراهم می‌سازد. ایده کاد بنیان نظری پایگاه داده رابطه‌ای را شکل داد و زمینه را برای توسعه زبان‌هایی مانند SQL آماده کرد.

در دهه ۱۹۷۰ گروهی از پژوهشگران IBM در مرکز تحقیقاتی سن خوزه روی سامانه‌ای آزمایشی به نام System R کار می‌کردند. هدف این پروژه بررسی عملی مدل رابطه‌ای و ساخت یک سامانه مدیریت پایگاه داده بود. پژوهشگران برای تعریف داده‌ها و بازیابی اطلاعات، زبانی با نام SEQUEL طراحی کردند. این نام از عبارت Structured English Query Language گرفته شده بود و به هدف سازندگان برای نزدیک کردن دستورهای پایگاه داده به زبان قابل فهم اشاره داشت.

اگرچه شکل‌گیری ایده SQL با پژوهش‌های ادگار کاد پیوند دارد، دونالد چامبرلین و ریموند بویس از چهره‌های اصلی طراحی زبان SEQUEL شناخته می‌شوند. آن‌ها تلاش کردند زبانی بسازند که کاربران بتوانند با آن داده‌ها را تعریف و جست‌وجو کنند، بی‌آنکه برای هر درخواست لازم باشد جزئیات اجرایی ذخیره‌سازی را مدیریت کنند. نام SEQUEL بعدها به SQL کوتاه شد؛ از جمله به دلیل مسائل مربوط به نام تجاری. تلفظ «اس کیو ال» در فارسی نیز به همین صورت رایج است.

در میانه دهه ۱۹۷۰، سمینارها و گفت‌وگوهای تخصصی درباره فناوری بانک اطلاعاتی و مزایای مدل رابطه‌ای بیشتر شد. تا سال ۱۹۷۶ روشن شده بود که IBM به این رویکرد توجه جدی دارد و پروژه System R می‌تواند کاربرد عملی داشته باشد. انتشار نتایج این پژوهش و توجه شرکت‌ها به آن، گروهی از مهندسان و کارآفرینان را متقاعد کرد که برای پایگاه‌های داده رابطه‌ای بازار تجاری شکل خواهد گرفت.

در سال ۱۹۷۷ گروهی از مهندسان شرکتی با نام Software Development Laboratories تأسیس کردند که بعدها با نام Relational Software و سپس Oracle شناخته شد. هدف آن‌ها ساخت سامانه مدیریت پایگاه داده رابطه‌ای بر پایه SQL بود. این تصمیم یکی از نقاط مهم تاریخچه اس کیو ال به شمار می‌رود؛ زیرا زبان از محیط پژوهشی فراتر رفت و به بخشی از محصولی تجاری تبدیل شد. شرکت‌های دیگر نیز به تدریج متوجه شدند که استفاده از پایگاه داده رابطه‌ای می‌تواند پاسخ‌گوی نیاز سازمان‌ها باشد.

محصول Oracle در سال ۱۹۷۹ عرضه شد و از نخستین سامانه‌های مدیریت پایگاه داده رابطه‌ای تجاری به شمار می‌رفت. این نرم‌افزار روی رایانه‌های کوچک‌تر و ارزان‌تری مانند VAX اجرا می‌شد و به همین دلیل برای برخی مشتریان گزینه‌ای قابل دسترس‌تر از رایانه‌های بزرگ IBM بود. عرضه Oracle باعث شد بازار پایگاه داده رابطه‌ای به فضایی رقابتی تبدیل شود و شرکت‌ها برای ارائه محصولات سریع‌تر و کاربردی‌تر تلاش کنند.

هم‌زمان با فعالیت IBM و شرکت‌های نوپا، استادان و پژوهشگران آزمایشگاه‌های رایانه دانشگاه کالیفرنیا در برکلی نیز روی پایگاه‌های داده رابطه‌ای تحقیق می‌کردند. پروژه آن‌ها Ingres نام داشت و نمونه‌ای از سامانه مدیریت پایگاه داده رابطه‌ای را ارائه می‌کرد. این پروژه نشان داد که ایده مدل رابطه‌ای تنها به یک شرکت محدود نیست و می‌تواند در محیط‌های دانشگاهی و صنعتی گوناگون توسعه پیدا کند. بسیاری از پژوهشگران و توسعه‌دهندگان بعدها با تجربه کار روی چنین پروژه‌هایی وارد صنعت شدند.

پروژه Ingres از زبان پرس‌وجویی به نام QUEL استفاده می‌کرد. این زبان از نظر ساختار با SQL تفاوت داشت و در برخی بخش‌ها رویکردی منسجم ارائه می‌داد، اما SQL به دلیل پشتیبانی گسترده‌تر صنعتی و تجاری به تدریج جایگاه پررنگ‌تری پیدا کرد. رقابت میان این پروژه‌ها به تکامل ابزارهای مدیریت داده کمک کرد. در نهایت، پذیرش گسترده یک زبان مشترک برای تعریف، تغییر و بازیابی اطلاعات، اهمیت بیشتری از انتخاب یک محصول خاص پیدا کرد.

در حالی که Oracle و Ingres برای ارائه محصولات تجاری رقابت می‌کردند، IBM نیز تلاش کرد پژوهش‌های System R را به محصولی قابل عرضه تبدیل کند. این شرکت در سال ۱۹۸۱ وجود SQL/DS را اعلام کرد و عرضه آن از سال ۱۹۸۲ آغاز شد. در سال ۱۹۸۳ نسخه‌ای از SQL/DS برای VM/CMS، یکی از سیستم‌عامل‌های مورد استفاده در رایانه‌های بزرگ IBM، معرفی شد. این رویدادها SQL را بیش از پیش وارد محیط‌های سازمانی کرد.

IBM در سال ۱۹۸۳ محصول DB2 را برای سیستم‌های بزرگ خود معرفی کرد. DB2 یک سامانه مدیریت پایگاه داده رابطه‌ای بود که برای اجرا در محیط‌های رایانه‌ای سازمانی طراحی شده بود. نخستین نسخه آن در سال ۱۹۸۵ عرضه شد و شرکت، این محصول را بخشی راهبردی از فناوری نرم‌افزاری خود می‌دانست. از آن زمان، DB2 به یکی از محصولات شناخته‌شده IBM تبدیل شد و توسعه آن در نسل‌های بعدی نیز ادامه یافت.

گسترش DB2 به جا افتادن SQL در سازمان‌های بزرگ کمک کرد. این سامانه امکان مدیریت حجم زیادی از داده‌های عملیاتی را فراهم می‌کرد و پشتیبانی IBM از آن اعتماد مشتریان را افزایش می‌داد. در نتیجه، SQL دیگر تنها زبانی آزمایشی در پروژه‌های تحقیقاتی نبود؛ سازمان‌ها می‌توانستند از آن برای نگهداری اطلاعات مهم و انجام پردازش‌های روزانه استفاده کنند. همین کاربرد عملی، تقاضا برای نیروی متخصص و ابزارهای سازگار با SQL را افزایش داد.

با افزایش شمار محصولات پایگاه داده، نیاز به تعریف یک زبان استاندارد و مشترک بیشتر شد. استاندارد SQL از سوی مؤسسه ملی استاندارد آمریکا در سال ۱۹۸۶ منتشر شد و در سال ۱۹۸۷ به عنوان استاندارد بین‌المللی ISO نیز پذیرفته شد. استانداردسازی کمک کرد بخش‌های اصلی زبان میان محصولات مختلف قابل انتقال باشند. البته هر شرکت در کنار دستورهای استاندارد، امکانات اختصاصی خود را نیز توسعه داد؛ به همین دلیل تفاوت‌هایی میان گویش‌های گوناگون SQL همچنان وجود دارد.

SQL برای تعریف ساختار پایگاه داده، افزودن یا تغییر اطلاعات، بازیابی رکوردها و کنترل دسترسی به کار می‌رود. دستورهای آن معمولاً در چند گروه آموزشی قرار می‌گیرند: دستورهای تعریف داده، دستورهای دستکاری داده و دستورهای کنترل دسترسی یا تراکنش. این دسته‌بندی کمک می‌کند یادگیری زبان مرحله به مرحله انجام شود؛ هرچند در عمل، شیوه پیاده‌سازی برخی قابلیت‌ها میان سامانه‌هایی مانند Oracle، DB2، PostgreSQL، MySQL و Microsoft SQL Server تفاوت دارد.

برای نمونه، دستور زیر نام افرادی را از جدولی به نام customers برمی‌گرداند که شهر ثبت‌شده آن‌ها تهران است. این مثال نشان می‌دهد که یک پرس‌وجوی SQL می‌تواند خواسته کاربر را به شکلی نسبتاً خوانا بیان کند.

یکی از دلایل ماندگاری SQL این است که برای بسیاری از کارهای متداول، دستورهایی کوتاه و قابل فهم دارد. کاربران می‌توانند بدون نوشتن الگوریتم‌های پیچیده برای هر گزارش، داده‌ها را فیلتر، مرتب و گروه‌بندی کنند. از سوی دیگر، مدل رابطه‌ای برای نمایش پیوند میان انواع اطلاعات مناسب است. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند که SQL هم برای تحلیل داده و هم برای ساخت نرم‌افزارهای کاربردی به کار گرفته شود.

امروزه سامانه‌های مدیریت پایگاه داده از SQL در خدمات ابری، تحلیل کسب‌وکار، مدیریت مشتریان و پردازش تراکنش‌ها استفاده می‌کنند. بسیاری از وب‌سایت‌ها برای ثبت حساب کاربری، سفارش و اطلاعات محتوا به پایگاه داده متکی هستند. توسعه یک حضور حرفه‌ای در فضای آنلاین نیز معمولاً به برنامه‌ریزی دقیق نیاز دارد؛ برای آشنایی با خدمات طراحی سایت می‌توان منابع تخصصی این حوزه را بررسی کرد. این پیوند کاربردی نشان می‌دهد که مدیریت داده چگونه با نیازهای واقعی کسب‌وکارهای دیجیتال ارتباط پیدا می‌کند.

استاندارد بودن SQL به معنای یکسان بودن کامل همه سامانه‌ها نیست. ممکن است نوع داده‌ها، توابع، ابزارهای مدیریتی و بعضی دستورهای پیشرفته در یک محصول با محصول دیگر تفاوت داشته باشند. بنابراین هنگام انتخاب پایگاه داده، باید به نیاز نرم‌افزار، حجم اطلاعات، مهارت تیم، هزینه نگهداری و امکان انتقال داده توجه کرد. آشنایی با مفاهیم پایه و دستورهای استاندارد، یادگیری هر سامانه تازه را آسان‌تر می‌کند.

تاریخچه اس کیو ال از مدل رابطه‌ای ادگار کاد آغاز شد، با تلاش پژوهشگران IBM و طراحی SEQUEL ادامه پیدا کرد و با عرضه Oracle، SQL/DS و DB2 وارد بازار تجاری شد. استانداردهای ANSI و ISO نیز به گسترش یک زبان مشترک کمک کردند. امروز SQL یکی از پایه‌های اصلی مدیریت پایگاه داده و توسعه نرم‌افزار است؛ زبانی که با وجود تغییر فناوری‌ها، همچنان راهی روشن برای تعریف، جست‌وجو و مدیریت اطلاعات در اختیار کاربران قرار می‌دهد.